جهانبان – جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی سال ۲۰۲۶ به سه دانشمند پیشگام در توسعه «اپتوژنتیک» رسید؛ فناوری‌ای که به پژوهشگران امکان می‌دهد فعالیت سلول‌های عصبی مشخص را با استفاده از نور کنترل کنند.
مجمع نوبل در مؤسسه کارولینسکا روز دوشنبه اعلام کرد که کارل دایسروت، پیتر هگمان و گئورگ ناگل به دلیل «کشفیات درباره کانال‌های یونی حساس به نور و اپتوژنتیک» برندگان جایزه نوبل پزشکی امسال شده‌اند.
اپتوژنتیک چیست؟
اپتوژنتیک روشی است که با ترکیب دانش ژنتیک و نور، به پژوهشگران اجازه می‌دهد فعالیت سلول‌های مشخص، به‌ویژه سلول‌های عصبی، را با دقت بسیار بالا کنترل کنند.
ریشه این دستاورد به مطالعه پروتئین‌های حساس به نور در موجودات میکروسکوپی، از جمله نوعی جلبک تک‌سلولی، بازمی‌گردد. پژوهش‌های پیتر هگمان و گئورگ ناگل به شناخت کانال‌های یونی حساس به نور کمک کرد و در ادامه، کارل دایسروت و همکارانش نشان دادند چگونه می‌توان از چنین ابزارهایی برای کنترل سلول‌های عصبی استفاده کرد.
نتیجه، شکل‌گیری ابزاری بود که اکنون در آزمایشگاه‌های سراسر جهان برای بررسی عملکرد مغز استفاده می‌شود.
روشن و خاموش کردن سلول‌های عصبی با نور
یکی از ویژگی‌های مهم اپتوژنتیک این است که دانشمندان می‌توانند گروه‌های مشخصی از سلول‌های عصبی را هدف قرار دهند و با تاباندن نور، فعالیت آن‌ها را فعال یا مهار کنند.
این توانایی به پژوهشگران کمک کرده است رابطه میان فعالیت سلول‌های عصبی و عملکردهایی مانند حافظه، احساسات و رفتار را با دقت بیشتری بررسی کنند.
بنیاد نوبل می‌گوید این فناوری امکان بررسی مغز را در سطحی فراهم کرده که پیش از آن دستیابی به آن بسیار دشوار بود.
از جلبک تا یکی از مهم‌ترین ابزارهای علوم اعصاب
داستان این کشف نمونه‌ای قابل توجه از تبدیل یک پژوهش بنیادی به فناوری پیشرفته است. بررسی چگونگی واکنش یک جلبک تک‌سلولی به نور در نهایت به شناخت پروتئین‌هایی منجر شد که می‌توانند در پاسخ به نور، جریان یون‌ها را از غشای سلول عبور دهند.
دانشمندان بعدها از همین سازوکار برای ساخت ابزارهایی استفاده کردند که امکان کنترل دقیق سلول‌های عصبی را فراهم می‌کنند.
اپتوژنتیک اکنون در پژوهش‌های مربوط به بیماری‌ها و اختلالات مغزی از جمله پارکینسون، آلزایمر، صرع، اسکیزوفرنی و اعتیاد مورد استفاده قرار می‌گیرد. با این حال، بسیاری از کاربردهای درمانی مستقیم این فناوری برای انسان هنوز در مرحله تحقیق و توسعه قرار دارند.
جایزه ۱۲ میلیون کرونی
سه برنده نوبل پزشکی امسال جایزه‌ای به ارزش ۱۲ میلیون کرون سوئد را میان خود تقسیم خواهند کرد.
اعلام برندگان پزشکی آغازگر هفته جوایز نوبل ۲۰۲۶ است و برندگان رشته‌های فیزیک، شیمی، ادبیات، صلح و علوم اقتصادی نیز در روزهای آینده معرفی خواهند شد.
دستاورد سه برنده امسال نشان می‌دهد چگونه مطالعه یک سازوکار ساده در طبیعت می‌تواند پس از سال‌ها پژوهش به ابزاری تبدیل شود که شیوه مطالعه یکی از پیچیده‌ترین ساختارهای شناخته‌شده، یعنی مغز انسان، را تغییر دهد.
